„Czas leczy rany”, „zapomniałam o tym”, „nigdy tego nie przeżyłam”… Wiele osób, słysząc te słowa, ma wrażenie, że mówimy o czymś, czego już nie ma, albo o czymś, o czym po prostu nie musimy myśleć. Tak działa mechanizm wyparcia. Choć jest jednym z najstarszych pojęć psychologicznych, wciąż budzi kontrowersje i jest często błędnie rozumiany. Ale co tak naprawdę kryje się za tym tajemniczym procesem?
Przeczytaj też: Jak nauczyć się odpuszczać i dlaczego to takie trudne?
Co to jest mechanizm wyparcia?
Wyparcie to jedna z obronnych strategii naszej psychiki, którą opisał Sigmund Freud. Jest to proces, który polega na usuwaniu z naszej świadomości bolesnych, trudnych lub zagrażających myśli, wspomnień czy emocji. Wyparcie pozwala „zapomnieć” o rzeczach, które są zbyt ciężkie do przetworzenia przez nasz umysł w danym momencie.
Mówiąc prościej – kiedy spotykamy się z traumatycznym wydarzeniem, które powoduje silny ból emocjonalny, nasza psychika może nie dopuścić do nas tych wspomnień, jakby „zatrzaskując” je w głębszych warstwach nieświadomości. W ten sposób przez pewien czas czujemy ulgę, bo unikamy konfrontacji z tym, co nas przerasta. Z pozoru może się wydawać, że zapomnieliśmy o danej sytuacji, ale wyparcie to tylko chwilowa ucieczka przed rzeczywistością.
Dlaczego wyparcie jest nam potrzebne?
Wyparcie jest mechanizmem ochronnym. To znaczy, że działa na naszą korzyść, pozwalając zachować równowagę psychiczną, gdy coś w naszym życiu wydaje się nie do zniesienia. Kiedy przeżywamy coś traumatycznego – np. stratę bliskiej osoby, rozstanie, wypadek, przemoc – nasz umysł może uznać, że w danym momencie nie jesteśmy gotowi na pełne przetworzenie tych doświadczeń.
Wyparcie umożliwia nam względnie normalne funkcjonowanie w trudnej sytuacji, nie pozwalając, by te wydarzenia całkowicie nas zdominowały. To może być również proces naturalny, który zachodzi, gdy nasza psychika nie jest jeszcze gotowa na pełne zrozumienie i zaakceptowanie tego, co się wydarzyło. Dopiero później, w sprzyjających warunkach, może dojść do tzw. rozpracowania wypartego wspomnienia i przetworzenia go w sposób bardziej zrównoważony.
Jak działa wyparcie w praktyce?
Wyparcie nie jest czymś, co robimy świadomie. To automatyczny proces, który odbywa się na poziomie podświadomym. Nasza psychika odrzuca myśli, wspomnienia czy uczucia, które uznaje za zbyt trudne do przetworzenia. Może to wyglądać w ten sposób, że:
- Zapominamy o bolesnych wspomnieniach – na przykład, po rozstaniu z partnerem, początkowo nie pamiętamy wielu szczegółów związanych z tą relacją.
- Unikamy sytuacji, które przypominają o traumie – może to oznaczać, że np. po wypadku drogowym będziemy unikać samochodów lub miejsc związanych z tą sytuacją.
- Trudne emocje mogą wyciekać w inne obszary – wyparcie może skutkować tym, że nieświadome emocje, które były tłumione w jednym obszarze (np. smutek), pojawiają się w innym (np. w gniewie).
Choć proces wyparcia ma nas chronić, jego skutki mogą być niejednoznaczne. Jeśli emocje czy wspomnienia zostaną na długo schowane w nieświadomości, mogą ujawnić się w formie psychicznych i fizycznych objawów, takich jak lęki, depresja, bóle ciała czy problemy ze snem.
Może Cię zaciekawić: Zmiana percepcji – historia o tym, jak ucieszyłam, że zepsuła mi się lodówka
Wyparcie a trauma
Mechanizm wyparcia jest szczególnie silnie związany z traumą. W przypadku osób, które doświadczyły silnych przeżyć – takich jak wojna, przemoc czy wypadki – proces ten może mieć ogromne znaczenie w ich radzeniu sobie z rzeczywistością.
Często wyparcie jest pierwszym etapem obrony przed traumą. Zaczyna się od zapomnienia o pewnych wydarzeniach, aby dać czas psychice na odzyskanie równowagi. Z czasem, w bardziej sprzyjających warunkach, takie wspomnienia mogą wrócić do świadomości – i wtedy zaczyna się trudniejszy proces ich przetwarzania. Nie każda trauma wymaga jednak wyparcia, a czasami wyparcie bywa niepełne lub fragmentaryczne.
Kiedy wyparcie staje się problemem?
Wydaje się, że wszystko zależy od tego, jak długo i w jaki sposób stosujemy wyparcie. Jeśli wyparcie staje się dominującą strategią obronną i trwa zbyt długo, może prowadzić do problemów emocjonalnych. Niekiedy, zamiast umożliwić przeżycie traumy w lepszych warunkach, zatrzymuje nas w stanie „niedokończonego żalu” i utrudnia zdrowe przetwarzanie przeżyć.
Nieprzepracowane traumy mogą pojawiać się w postaci:
- Lęków i nieuzasadnionych obaw – wyparte wspomnienia mogą objawiać się jako irracjonalne lęki.
- Problemy ze zdrowiem fizycznym – jak bóle głowy czy bóle pleców, które mogą być wynikiem psychicznego napięcia.
- Zachowania kompulsywne – takie jak uzależnienia od alkoholu, hazardu, czy pracy, które mogą służyć jako sposób na unikanie wewnętrznego niepokoju.
W takich przypadkach pomoc psychoterapeutyczna może okazać się niezbędna, aby pomóc osobie odzyskać kontakt z trudnymi wspomnieniami i emocjami, a także w pełni przeżyć to, co zostało wyparte.
Jak radzić sobie z wyparciem?
Wyparcie jest zatem naturalnym mechanizmem obronnym, ale ważne jest, by nie trwało ono wiecznie. Aby przepracować wyparte wspomnienia, warto:
- Zwrócić się po pomoc do psychoterapeuty – specjalista pomoże w bezpieczny sposób przepracować trudne doświadczenia i wrócić do wypartego materiału.
- Rozmawiać o swoich uczuciach i emocjach – nawet jeśli na początku trudno się otworzyć, rozmowa o tym, co nas boli, może stopniowo złamać opór psychiczny.
- Ćwiczyć uważność – techniki mindfulness mogą pomóc w lepszym kontakcie z własnymi uczuciami i myślami. Tym samym będziesz je zdrowiej przetwarzać.
Sprawdź: Co to są emocje? Jak je rozpoznawać i nazywać?
Mechanizm wyparcia w praktyce – słowo na koniec
Mechanizm wyparcia to część naszego psychologicznego arsenału, pomagająca przetrwać trudne chwile. Choć wyparcie może zapewnić ulgę w krótkim okresie, z czasem może wymagać przetworzenia, by nie stało się źródłem dalszego cierpienia. Ważne jest znalezienie równowagi między ochroną przed bólem a zdrowym przetwarzaniem trudnych doświadczeń. Jeśli czujesz, że coś wraca do Ciebie w inny sposób, warto zastanowić się, czy nie warto poszukać wsparcia, by na nowo przeżyć to, co kiedyś było zbyt trudne do zniesienia.
Źródła:
Mechanizm wyparcia – teoria i badania (Mechanism of repression – theory and research) Katarzyna Poniatowska-Leszczyńska Joanna Zinczuk-Zielazna
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1230281314000440
